Citaten over vertalen (voor de liefhebber)

Many critics, no defenders, translators have but two regrets: when we hit, no one remembers, when we miss, no one forgets.’
(Anoniem)

‘Een woord-voor-woord vertaling uit een andere taal verhult de betekenis, zoals welig tierend onkruid het gezaaide verstikt. Als namelijk de wijze van uitdrukking slaafs de naamvallen en de figuren volgt, zal zij ondanks omhaal van woorden of lange omschrijvingen nauwelijks kunnen uitdrukken wat bondig gezegd kon worden.’

‘…laten andere op lettergrepen en letters jagen, let gij echter op de gedachte.’

‘Wat gij nauwkeurig vertalen noemt, dat heet bij kenners “slechte smaak”.’

‘Als iemand niet inziet dat de bevalligheid van een taal door vertaling gewijzigd wordt, laat hij dan maar een Homerus woord-voor-woord in het Latijn vertalen (…) dan zal hij wel inzien dat zijn stijl belachelijk wordt en dat de welsprekendste der dichters ons nog nauwelijks iets zegt.’

Voorgaande vier citaten: Eusebius Hiëronymus (St. Jérôme; 340-420); patroonheilige van de vertalers.

St. Jerome 1605 door Carvaggio

‘Ik vond het dus niet nodig ieder afzonderlijk woord met een eigen woord weer te geven, maar wel heb ik de stijl van alle woorden en hun betekenis behouden. Waar het voor de lezer immers op aankomt, dacht ik, is dat ik hem van de woorden niet hetzelfde aantal maar, om zo te zeggen, hetzelfde gewicht bezorg.’
Marcus Tullius Cicero (106-43 v.C.).

Niemand kan juist vertalen zonder een goede en diepgaande kennis van elk van beide talen. En zelfs dat is niet voldoende. Velen zijn immers in staat om te begrijpen maar kunnen het begrepene niet onder woorden brengen. Zoals velen een schilderij beoordelen die zelf niet bij machte zijn om een schilderij te maken, (…) zo is ook het juiste vertalen een grote en moeilijke kunst.’
Leonardo Bruni (1370-1444); De interpretatione recta.

‘Ik wil niet voorbijgaan aan de dwaasheid van sommige vertalers die in plaats van voor vrijheid te kiezen, zich slaafs onderwerpen. Dat wil zeggen, ze zijn zo dwaas dat ze proberen regel voor regel of vers voor vers weer te geven, hetgeen een misvatting is waardoor ze dikwijls de bedoeling van de schrijver die ze vertalen, vervalsen en de schoonheid en de volmaaktheid van de ene noch de andere taal tot uitdrukking brengen.’
Etienne Dollet (1509-1546); La manière de bien traduire d’une langue en aultre.

‘…het grootste onrecht dat men een kopie kan aandoen, is haar met het origineel te confronteren, aangezien die daarbij al haar charme verliest en de Natuur zelve er moeite mee heeft twee dingen voort te brengen die in alle op elkaar gelijken.’
Nicolas Perrot d’Ablancourt (1606-1664)

‘…elke taal is een verschillende verhouding tussen uitspreken en zwijgen. Elk verzwijgt sommige dingen om andere te kunnen zeggen… Vandaar de geweldige moeilijkheid van het vertalen: het gaat er daarbij om in de ene taal juist te zeggen wat de andere taal tracht te verzwijgen. Maar tevens ziet men waarin vertalen een prachtige onderneming kan zijn, namelijk in het onthullen van de wederzijdse geheimen die volken en tijden tegenover elkaar bewaren…’
Walter Benjamin (1892-1940); Die Aufgabe des Übersetzers.

‘Wegens het riskante van wat ze ondernemen komt vertalers grote verdienste toe. Zij zouden zich echter meer als rivalen van hun auteurs dan als slaafse kopiisten moeten opstellen. Vooral zouden ze, al zij het in bescheiden mate, de moed moeten kunnen opbrengen om “nieuwe uitdrukkingen” te gebruiken daar waar het origineel erom vraagt.’
Raymond van den Broeck (1935); Over de grenzen van het vertaalbare.

Terug naar vroeger: nieuwe en oude onderzoeksmethoden

Vorige week werkte ik aan de vertaling van een projectomschrijving voor de plaatsing van een nieuw kaartjessysteem voor een Frans regionaal spoorwegnetwerk. Er stonden diverse vaktermen in waar ik plausibele Nederlandse benamingen voor wist te vinden. De OV-chipkaart kennen we tegenwoordig allemaal wel en ook het woord beeldkrant (SAEIV in het Frans) kon ik – mede dankzij Google Afbeeldingen en YouTube – vrij snel vinden. Dat zijn dan ook voorwerpen waar je als reiziger in het openbaar vervoer min of meer direct mee te maken krijgt en die bovendien nog wel eens in een koetjes-en-kalfjesgesprek kunnen opduiken. Maar wat als je een term moet vertalen die echt alleen door vakmensen wordt gebezigd en niet te vinden is op internet?

Zo liep ik tegen het woord girouette aan. In alle goede woordenboeken vind je de definitie ‘windvaantje’ of ‘weerhaan’ en dat was ook de enige betekenis die ik van het Franse woord kende. Als je dan tussen de afbeeldingen op internet gaat snuffelen, vind je allemaal prachtige foto’s van kerktorens en allerhande dieren met pijlen. Omdat de aanhouder meestal wint, bleef ik pagina na virtuele pagina met foto’s doorbladeren, totdat ik stuitte op de vreemde weereend in de bijt: een foto van een bus! Die bracht me naar de site van een busmaatschappij met afbeeldingen van een aantal informatieborden op bussen. Van die panelen met het lijnnummer en de eindbestemming, waar de chauffeur vroeger met de hand aan moest draaien, en die vandaag de dag volledig digitaal zijn. Maar de doorsnee reiziger vraagt niet: ‘Wat staat er op dat digitale informatiebord op de bus?’ Hoe heet zoiets dan in het Nederlands?

girouette03 La girouette

Op zoek dus, naar de naam van een digitaal instrument waarover geen digitale informatie is te vinden. Buswerkplaatsen hebben geen website, busmaatschappijen geven alleen reisinformatie. En het enige telefoonnummer dat op hun websites is te vinden is 0900-9292.

Ik moest dus terug naar de methodes van vroeger. Want zo moet het gegaan zijn in het pre-internettijdperk: uren in de bibliotheek op zoek naar boeken over seismologie of Elzasser kunst, of gewoon een deskundige, vereniging of museum bellen (gevonden in het papieren telefoonboek en gebeld met een draaischijftelefoon).

De oplossing voor mijn probleem kwam – via de buurvrouw aan wie ik mijn dilemma had voorgelegd – van een buschauffeur die pauze hield. Hij kent zijn bus waarschijnlijk als geen ander en wist te vertellen dat zo’n informatiebord een lijn- en richtingsfilm heet. Daar kom je als leek natuurlijk nooit op…

Heb je ook een vertaaldilemma gehad dat vroeg om een creatieve oplossing? Of misschien uiteindelijk niet is opgelost? Ik hoor graag je ervaringen!

Taalvernieuwers

Hoewel in 2004 de eer werd gegund aan de Statenvertalers zijn Kees van Kooten en Wim de Bie (toen een tweede plaats, Marten Toonder eindigde als derde) voor mij nog altijd de belangrijkste taalvernieuwers van de vorige eeuw in Nederland. Briljante vondsten als ‘doemdenken’, ‘krommunicatie’ (en ook ‘verdommunicatie’) en de welbekende ‘regelneef’ (met als variant de ‘geilneef’) worden nog dagelijks gebruikt.

Originaliteit is een criterium voor taalvernieuwing, maar ook eenvoud is een belangrijk element. Johan Cruyff is daar een goed voorbeeld van. Een van Nederlands beroemdste voetballers, ook internationaal, en een rolmodel voor vele voetbalfans. Cruyff spreekt simpel en duidelijk. Iedereen begrijpt (meestal) wat hij bedoelt. Zijn uitspraken zijn populaire oneliners en zijn taalgebruik heeft zelfs een eigen naam gekregen: cruyffiaans.

Cruyffiaanse uitspraken

clip_image001 De bal is een essentieel onderdeel van het spel

clip_image001 Elk nadeel heeft zijn voordeel

clip_image001[1] Als wij de bal hebben, kunnen zij niet scoren

clip_image001[2] Het geeft niet als de tegenstander doelpunten maakt, zolang jij er maar eentje meer maakt

clip_image001[3] Je snapt het pas als je het begrijpt

clip_image001[4] Italianen kunnen niet van je winnen, maar je kunt wel van ze verliezen

clip_image001[5] De verdediging was geitenkaas

berra2

Ook de Verenigde Staten hebben hun eigen sportieve taalversimpelaar: Yogi Berra. Berra, die eigenlijk Lawrence Peter Berra heet, is een voormalig Amerikaanse honkbalspeler, die bijna z’n hele carrière bij de New York Yankees heeft gespeeld. Vanwege zijn simpele quasifilosofische uitspraken riep het Britse weekblad The Economist hem in januari 2005 uit tot “wisest fool of the past 50 years.” Ook de naam van de tekenfilmfiguur Yogi Bear is afgeleid van Yogi Berra.

Berraëske uitspraken

clip_image001[6] This is like deja vu all over again.

clip_image001[7] You can observe a lot just by watching.

clip_image001[8] I knew I was going to take the wrong train, so I left early.

clip_image001[9] If you don’t know where you are going, you will wind up somewhere else.

clip_image001[11] Baseball is 90% mental — the other half is physical.

clip_image001[12] Nobody goes there anymore; it’s too crowded.

clip_image001[13] Do you mean now?” (Toen iemand vroeg hoe laat het was.)

clip_image001[14] I always thought that record would stand until it was broken.

clip_image001[15] Why buy good luggage? You only use it when you travel.

clip_image001[16] You should always go to other people’s funerals; otherwise, they won’t come to yours.

clip_image001[17] I didn’t really say everything I said.

clip_image001[18] It’s very dangerous to make predictions, especially about the future.

clip_image001[19] The future ain’t what it used to be.

Groot Frans Dictee

In december ook weer hard geblokt tijdens het Groot Dictee der Nederlandse taal? Voor de francofonen en francofielen onder ons is er nu ook een Franstalige versie.

Op 14 maart a.s. is er La Dictée de Descartes in het Maison Descartes (bien sûr). Het wordt gepresenteerd door Chazia Mourali.
Vanaf 10.00 uur is er koffie en na afloop van het dictee is er gelegenheid om de film Les Fautes d’Orthographe te zien, een komedie uit 2004 van Jean-Jacques Zilbermann.
Om 12.30 zullen de resultaten van het dictee bekend worden gemaakt.

Adres: Vijzelgracht 2a, 1017 HR Amsterdam. Informatie: 020-531 95 33.

Opgeven vóór 5 maart bij:
m.tuijn@maisondescartes.nl met vermelding van de categorie:

1. Néerlandais de niveau intermédiaire à avancé, of
2. Francophones ou étrangers de langue maternelle française